E-mail >

050 3143726

Westerbinnensingel 77
9718 BS Groningen

Weetje van de week >
Wie is... >

Kortjakje
Iedereen kent het kinderliedje, waarvan de oerversie aan het begin van de achttiende eeuw werd opgetekend door de Amsterdamse liedjeszanger Pieter Vos, alias ‘Kleine Jan’. Een kortjakje is een wijd, open bloesje. Het zou verwijzen naar het uitdagende beroep van Kortjakje, waarbij altijd ziek een metafoor is voor iedere dag in bed: zij zou een prostituee zijn. Wie het liever onschuldiger ziet, Kortjakje kan ook een oud bedlegerig vrouwtje zijn dat zich zondags overeind hijst en met haar bijbeltje, het boek vol zilverwerk, te kerke gaat. Kortjakje komt ook voor in oude spotliedjes, in de persoon van Rachel Valderappus, een vrouw van laag allooi die in Amsterdam brugtoiletten moest beheren maar daar niet altijd toe in staat was wegens haar beschonken toestand.

Dixieland
Dixieland is de manier waarop blanke musici de traditionele zwarte jazz uit de Amerikaanse stad New Orleans spelen. Dixie(land) is tevens een benaming voor de zuidelijke staten van de VS.
Er circuleren drie theorieën over het ontstaan van deze naam, die voor het eerst werd opgetekend in 1859: Dixies zouden 10-dollarbiljetten zijn van de 19e-eeuwse bank van Louisiana met het Franse woord dix erop gedrukt en Dixieland was het gebied waar zij werden gebruikt. Een andere verklaring luidt dat Dixie komt van Dixon, bekend van the Mason and Dixon line, de grens tussen de staten Pennsylvania en Maryland en feitelijk tussen de noordelijke en zuidelijke staten tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog. Ten slotte zou Mr. Dixy een slavenbezitter zijn geweest wiens slaven zich later – onder een andere eigenaar – zich het goede, oude Dixyland herinnerden.

Kermis
Het woord kermis bestaat al ruim zevenhonderd jaar. In de middeleeuwen werd in elke stad of dorp jaarlijks de kerk gewijd tijdens een plechtige kerkmis. Daarbij werden jaarmarkten georganiseerd, openbare en uitbundige feesten waar ook nog eens van alles en nog wat werd verhandeld. Die feesten kregen dezelfde naam, maar zonder de tweede ‘k’. Uit heel Europa kwamen dan handelaren naar de Lage Landen, en zij namen ons woord kermis mee terug. Zo schaften Italianen zich stoccafisso aan op de kermesse. Ze kochten stokvis op de kermis.

Asperge
In de oudheid hebben de Grieken de naam asparagos bedacht voor de nog steeds populaire lentelekkernij. Het woord werd afgeleid van spargao, dat refereert aan een gezwollen, erotische toestand. Als je naar de vorm van een asperge kijkt, is dat natuurlijk goed voor te stellen. Door de oorsprong van het woord is de mythe ontstaan dat asperges eten een seksueel prikkelende werking heeft, dat deze groente een afrodisiacum is. Geleerden hebben dit eeuwenlang onderzocht, maar er is nooit enig wetenschappelijk bewijs voor gevonden dat het eten van asperges zinnenopwekkend zou zijn.

Rasta
Rasta is een verkorte versie van rastafari, de benaming van een sekte op Jamaica van overwegend zwarte mensen, die geloven dat zij het uitverkoren volk zijn en ooit door keizer Haile Selassie van Ethiopië teruggevoerd zullen worden naar Afrika. Het staatshoofd overleed in 1975 maar de rastafari’s geloven erin dat hij nog leeft. Zij zien in hem de reïncarnatie van Jesus. Haile Selassie was geboren in 1892 en droeg tot aan zijn troonsbestijging in 1930 de naam Ras Tafari. Ras betekent in het Amhaars – de belangrijkste taal in Ehtiopië – stamhoofd. Tafari was zijn persoonsnaam.

Razende Roeland
De uitdrukking Razende Roeland vindt zijn oorsprong in het epische gedicht Orlando Furioso van de Italiaanse schrijver Ludovico Ariosto (1474-1533). Naast de grote literaire kwaliteiten verwierf het epos faam vanwege nauwkeurige en bevlogen beschrijvingen van de architectuur uit de tijd waarin het geschreven werd. Het uit de renaissance afkomstige werk geldt nog altijd als een van de meest invloedrijke boeken aller tijden uit Italië. Hoofdpersoon Orlando heeft een woest en onstuimig karakter, reden waarom hij zelfs in onze taal voortleeft als een voorbeeld van drift en tomeloosheid.

Hopjes
Baron Hendrik Hop (1723-1808) was een gezant der Staten van Holland die na zijn pensionering een woning betrok boven confiseurhuis Van Haaren & Nieuwerkerk aan de Lange Voorhout in Den Haag. De baron was verzot op koffie en op een avond viel hij in slaap, terwijl hij zijn kop met koffie, room en suiker op de kachel had laten staan. De volgende ochtend was het ingedikt tot een zalige karamel met koffiesmaak. Toen Hendrik van de dokter geen koffie meer mocht drinken, vroeg hij de banketbakker beneden voor hem die ‘brokken koffie’ te maken. Sinds 1880 draagt de lekkernij de naam Haagsche Hopjes. Tegenwoordig worden ze ook in vla verwerkt.

Het loodje leggen
Er circuleren twee verklaringen voor de uitdrukking het loodje leggen. In vroeger eeuwen golden loden plaatjes als kwitantie. Had men bijvoorbeeld een plaats in de schouwburg gereserveerd, kreeg men een loodje mee als bewijs van betaling. Dat kon men later inwisselen voor een toegangskaart. De betekenis draaide in de loop der tijden 180 graden van bewijs dat je had betaald via nog moeten betalen tot het huidige moeten boeten.
Een andere verklaring luidt dat – eveneens lang geleden – arme mensen die ernstig ziek werden van het stadsbestuur een loodje kregen waarmee ze zich moesten melden in het ziekenhuis. De meesten overleefden het niet als ze aldaar het loodje hadden gelegd.

Ufo
Ufo is zoals de meeste mensen weten een afkorting voor unidenitfied flying object. De term werd in 1952 geïntroduceerd door de Amerikaanse luchtmacht en verwijst naar een aparte klasse van waarnemingen die aanhoudend onverklaarbaar blijven. Vooral vliegende schotels en andere tekenen van buitenaards leven worden vaak bij de luchtmacht gemeld.
In de Nederlandse taal is ufo inmiddels een gangbaar en door Van Dale goedgekeurd woord, evenals enkele daarvan afgeleide termen zoals ufologie – de wetenschap die bovengenoemde verschijnselen onderzoekt. De grote meerderheid van dergelijke meldingen blijken overigens eenvoudig te verklaren, het gaat vaak om doodgewone lampjes of kleine meteorieten.

Soldaat maken
In West-Vlaanderen werden in vroeger dagen oude koeien die geen melk meer gaven voor een prikkie verkocht aan het leger. Daar werden ze geslacht en opgegeten. Daarom werd zo’n oud rund ook wel soldaat genoemd. De vaak straatarme militairen vraten het dier met huid en haar op, geen lichaamsdeel werd verspild. Vandaar dat we tegenwoordig, wanneer we iets helemaal opmaken – meestal eten of drank, nog steeds spreken van soldaat maken. Maar ook een boomkapper die bijvoorbeeld een imposante oude beuk velt, maakt de boom soldaat.

Zo gek als een deur
Om de uitdrukking zo gek als een deur te kunnen begrijpen moeten we teruggaan naar het Middelnederlands, dat werd gesproken tussen 1200 en 1500 na Chr. In die tijd bestond het woord dore, een zogenoemd homoniem, een woord met meerdere betekenissen. Het kon zowel betekenen de deur die open en dicht kan, als staan voor een gek of een dwaas. Deze laatste betekenis is in vergetelheid geraakt, maar komt nog wel terug in enkele uitdrukkingen. Zo kan iemand best zo dronken als een deur zijn. Maar wie het heeft over zo gek als een klapdeur, haalt de twee oerbetekenissen van deur jammerlijk door elkaar.

Door dik en dun
In goede en slechte tijden, in voor- of tegenspoed, je steunt elkaar door dik en dun. Maar waarom is juist deze tegenstelling geworden tot een veel gebruikte uitdrukking? Dik staat in de zegswijze voor dikke en stroeve modder, dun voor plassen regenwater. Letterlijk betekent het dus dat je bereid bent te lopen over moeilijk begaanbaar terrein. Figuurlijk heeft de uitdrukking door dik en dun de betekenis gekregen dat je volhoudt en trouw bent, ook in barre tijden als alles lijkt tegen te zitten.

Op de valreep
Zoals het geval is met veel gezegdes in het Nederlands, danken we deze uitdrukking aan de scheepvaart. De valreep is een touw met knopen erin dat aan de zijkant van een schip hangt er waarlangs men het vaartuig kan betreden of verlaten. Wanneer de loopplank reeds is ingetrokken, is het soms nog mogelijk om via de valreep aan boord te klimmen. Het is de allerlaatste kans om nog mee te varen, dus wie op het laatste moment nog iets onderneemt doet dat op de valreep.

Leven in de brouwerij
De uitdrukking hebben wij te danken aan de zeventiende-eeuwse schilder Jan Steen. Hij exploiteerde naast zijn carrière als kunstenaar een brouwerij annex dranklokaal. Op een dag kreeg hij van zijn vrouw het verwijt dat het zo saai was in zijn kroeg. Jan Steen kocht daarop een aantal levende eenden en liet die zwemmen in de bierketel. De eenden vlogen vervolgens door het pand, waarna Steen tevreden constateerde dat de vogels hadden gezorgd voor leven in de brouwerij.
De schilder was natuurlijk ook verantwoordelijk voor de zegswijze een huishouden van Jan Steen, maar dat komt omdat op enkele van zijn schilderijen rommelige interieurs te zien zijn.

Een slag om de arm houden
Iemand die iets zwaars tilt aan een touw, of juist laat zakken, zal bij voorkeur het koord niet helemaal laten vieren. Dit om ongelukken te voorkomen wanneer het te tillen voorwerp te zwaar blijkt. Voorzichtigheid is geboden. Nog prudenter is het om het touw enkele malen om de arm heen te wikkelen. Wie dus nog mogelijke bezwaren ergens in ziet, geen beloftes of toezeggingen wil doen, de achterdeur wil openhouden voor een uitvlucht en dus liever een slag om de arm houdt, gebruikt dus eigenlijk jargon van verhuizers, zeelui en magazijnbediendes.

De kogel is door de kerk
Na lang wikken en wegen wordt een ingrijpend besluit genomen. We zeggen dan: de kogel is door de kerk. Door de eeuwen heen werden tijdens belegeringen van steden vaak de kerken gespaard van beschietingen. Uit respect voor de religieuze gevoelens van de burgers. Wanneer echter werd besloten daar geen enkel ontzag meer voor te tonen en de bevolking van een stad uit te roeien, werd ook de kerk beschoten en vloog letterlijk de kogel door de kerk.

Belhamel
Een baldadige knaap, een deugniet, noemen we ook wel een belhamel. Vaak zijn deze jongens ook de leider van de groep waartoe ze behoren, en daarin ligt het gebruik van het woord belhamel besloten.
Een hamel is namelijk een gecastreerd schaap. Herders hingen vroeger een van hun gesneden rammen een bel om de nek en benoemden hem daarmee tot leider van de kudde. De overige schapen volgden de hamel met de bel, de belhamel. Aardig detail is dat die bel in vroeger dagen ook wel een bengel werd genoemd, en dat is tegenwoordig dan weer een synoniem voor belhamel.

Praline
De praline is vernoemd naar de Franse maarschalk hertog Du Plessis-Pralin (1598-1675), die als eerste deze lekkernij in zijn keuken liet bereiden. De hertog was ambassadeur van koning Louis XIII en raakte verwikkeld in de strijd tegen de rebellerende inwoners van Bordeaux. Du Plessis-Pralin kreeg het onalledaagse strategische plan om de opstandelingen van het gevecht af te leiden met nieuw snoepgoed. Toen hij zijn koksjongen een restje gesmolten suiker uit een pot zag schrapen, kwam hij op het idee voor de beroemde bonbon. Pas drie eeuwen later werd het recept commercieel toegepast en lagen er ook pralines in de winkel.

Alle gekheid op een stokje
En nou even serieus. Wanneer men in vroeger dagen een nar tot ernst wilde manen, werd verwezen naar de pop die de grappenmakers als attribuut bij zich droegen en die op een stok was gebonden. Deze pop werd ook wel marot genaamd. Als de nar even moest dimmen kreeg hij te horen alle grappen en grollen even op zijn stokje te doen. In de loop der eeuwen werd de uitdrukking alle gekheid op een stokje steeds meer in algemene zin gebruikt, totdat men de oorsprong van de zegswijze uit het oog verloor.

In de melk te brokkelen
Invloedrijke mensen hebben veel in de melk te brokkelen. De uitdrukking bestaat al meer dan vijf eeuwen. In vroeger dagen at men vaak pap, en wie welgesteld was had veel voedsel om van zijn melk een lekkere dikke brei te maken. Ook toen al betekende geld vaak macht en invloed. Wie in goeden doen was en veel had om in de melk te brokkelen, kon zijn gezag dus vaak doen gelden. De uitdrukking werd aan het begin van de zestiende eeuw voor het eerst opgetekend door de Zuid-Nederlandse taalkundige Servilius: ‘Hi heeft wel om int melcke te brocken.’

Heetgebakerd
Een heetgebakerd persoon is ongeduldig, driftig en wordt snel kwaad. Het werkwoord bakeren is van oorsprong Nederlands en is afgeleid van het woord bakken. Bakeren betekent koesteren, warmen en kreeg lang geleden met betrekking tot pasgeboren kinderen de betekenis ‘stevig in doeken wikkelen en voor een vuurmand vertroetelen’. Tegenwoordig betekent het in algemene zin een baby verzorgen. Vroeger werd een opvliegend karakter toegeschreven aan het in de kindertijd te dicht bij de vuurkorf gelegd te zijn beweest. Te heet gebakerd dus.

Gaffa-tape en de gaffer
Ieder die ooit getuige is geweest van het opbouwen van een toneel- of muziekvoorstelling kent het spul: gaffa-tape, hoogwaardig plakband waarmee snoertjes worden vastgeplakt zonder dat het lijmrestjes achterlaat als je het weer lostrekt.
Gaffa is een verkorting van het Engelse gaffer, de benaming voor het hoofd van de lichttechnici bij filmopnames. Zij gebruiken de tape veelvuldig om de plaats te markeren waar acteurs weer moeten gaan staan, wanneer ze terugkeren van hun koffiepauze. De chef ergens van wordt in het Engels wel vaker gaffer genoemd. Het is een verkorting van het meer bekende godfather.

Tournedos
Een tournedos is een kleine ossenhaas. De kok van Napoleon moest in tijden van schaarste soms schipperen met de voorraden. Op een dag bracht Bonaparte een onverwachte gast mee voor het eten, de kok had nog slechts één stuk vlees en vroeg Napoleon en zijn gast: ‘s’il vous plait, voulez-vous tourner le dos?’. Oftewel, ‘Wilt u mij alstublieft even de rug toekeren?’. Terwijl Napoleon en zijn gast even niet keken, hakte de kok de ossenhaas bliksemsnel in twee stukken om aan de vraag te kunnen voldoen. Zo ontstond het woord tournedos, dat sinds de napoleontische tijd wordt gebruikt.

Fluitje van een cent
Een fluitje van een cent is een klein en spotgoedkoop metalen muziekinstrument, oorspronkelijk afkomstig uit Ierland. Daar heet het een penny whistle of tin whistle. De hoge melodietjes die het voortbrengt zijn karakteristiek voor veel Keltische folkmuziek. En hoewel ook wereldberoemde virtuozen als James Galway en Andrea Corr de tin whistle bespelen, staat het instrument er toch om bekend dat het simpel is te bespelen. En daarom staat de uitdrukking ‘het is een fluitje van een cent’ bij ons synoniem voor iets dat kinderlijk eenvoudig is.

Spijkers op laag water
De uitdrukking betekent ‘je inspannen om iets futiels te bereiken’. Maar waarom noemen we dat ‘spijkers zoeken op laag water’?
In de glorietijd van de VOC, de zeventiende eeuw, bouwden reders nieuwe schepen op de Hollandse stranden. Daarbij lieten de timmerlieden nog wel eens een spijkertje in het water vallen. Arme sloebers struinden dan bij eb het zand af. Het gevonden metaal werd dan weer terugverkocht aan de scheepsbouwers. En zo verdienden armelui in die tijd een centje bij door spijkers te zoeken op laag water.

Barbie
De beroemdste speelpop ter wereld is vorig jaar 50 geworden. Barbie is de creatie van Ruth Handler, die met haar echtgenoot Elliot een zeer succesvolle speelgoedfabriek bezat. Op een dag zag Ruth echter dat haar dochter zich veel beter vermaakte met kartonnen aankleedpoppen dan met het speelgoed dat van de fabriek rolde. Zij besloot dergelijke poppen te gaan produceren, maar dan in 3D. De rest is geschiedenis, zoals ze zeggen. Maar waarom heten de succespoppen Barbies? De dochter van Ruth die op indirecte wijze verantwoordelijk was voor de vinding, heet Barbara.

Claxon
Claxon is oorspronkelijk een merknaam, al heette het Amerikaanse bedrijf dat in 1908 de klassieke autotoeter voor het eerst vervaardigde Klaxon. Zoals wel vaker bij een leenwoord werd in het Nederlands de k-klank geschreven met een c. De claxon was het eerste elektronische gadget dat op automobielen werd gemonteerd. Uitvinder van het apparaat was Miller Reese Hutchison (een vennoot van Thomas Alva Edison). Hij vernoemde zijn vinding naar het Oudgriekse woord klazò, dat gillen betekent.

Olé
Olé is een uit het Spaans afkomstig woord. Dat weet iedereen. Het komt sinds het begin van de vorige eeuw ook voor in Nederlandse woordenboeken. Maar hoe komen de Spanjaarden aan de kreet, die een grote rol speelt in de flamencocultuur en bij het stierenvechten? Olé stamt uit de tijd van de Moorse overheersing van het Iberisch schiereiland (± 800 tot 1100 na Chr.) en is niets meer of minder dan een verbastering van Allah, het Arabische woord voor God. Menige Hollandse voetbalsupporter zal hier vermoedelijk niet van op de hoogte zijn.

Chauvinisme
Nicolas Chauvin - historici zijn er trouwens niet over uit of hij werkelijk heeft bestaan of een verzonnen legende is, was een legendarische Franse militair en patriot die diende in het leger van Napoleon. Hij zou zijn geboren rond 1780 en nam op zijn achttiende dienst. Nicolas bouwde een reputatie op als vaderlandslievend, loyaal en bijzonder fanatiek. Chauvin raakte maar liefst 17 keer gewond en verminkt tijdens zijn carrière. Hij werd hiervoor door Napoleon beloond met het Zwaard van Eer en een flink pensioen. Na de val van Bonaparte werd ook Chauvin steeds minder populair in Frankrijk, waardoor ‘chauvinisme’ een negatieve bijklank kreeg.

Buggy
Engelsen gebruiken het woord buggy sinds halverwege de vorige eeuw als aanduiding voor een kleine auto. Een bug is een algemene benaming voor keverachtige insecten. De beroemde Volkswagen noemen de Britten specifieker een beetle, net als bij ons de kever. Sinds 1975 kwam buggy aan de overkant van het Kanaal ineens in zwang als woord voor een kinderwagen, en dat hebben wij in Nederland een decennium later overgenomen.

Mayday
Waarom gebruiken piloten in nood het woord mayday? Het lijkt onlogisch om de Internationale Dag van de Arbeid aan te roepen wanneer je kist bijna neerstort. Eigenlijk roepen door het noodlot getroffen vliegeniers in het Frans m’aidez, hetgeen ‘help mij’ betekent. Maar in de luchtvaart is Engels de voertaal, en Britten en Amerikanen staan niet bekend om hun talenkennis over de grens, dus verwerd de uitdrukking tot Mayday.

Buitenbeentje
Met buitenbeentje duiden we iemand aan die vanwege zijn uiterlijk, denkbeelden of gedrag afwijkt van zijn omgeving. Iemand die niet helemaal past in zijn sociale milieu. Vroeger werd het woord vooral in familiaire kring gebruikt om dergelijke verschillen aan te duiden. Want een buitenbeentje is strikt genomen een bastaard, een onecht kind, iemand die is verwekt buiten de benen van de echtgenote van de (biologische) vader.

Bistro
De bistro is door Franse soldaten in de Napoleontische tijd uit Rusland naar het westen meegenomen. Het Russische bystro betekent letterlijk snel, zo noemden de Russen destijds goedkope eetgelegenheden die minder chique waren dan een restaurant. Je kreeg je eten vlot voorgezet op een houten plankje, met daaronder een papiertje dat dienst deed als servet. Napoleons veldtocht liep uit op een debacle, de weinige overlevenden keerden naar Frankrijk terug en introduceerden aldaar dit betaalbare horecaconcept. Sinds eind jaren zeventig van de vorige eeuw zijn bistro’s ook in Nederland populair. .

Matras
We danken het woord matras aan het Arabisch. Een madrassa is een Koranschool waar taliban – Arabisch voor studenten – hun opleiding volgen tot geleerde in zaken aangaande het geloof. De leerlingen zitten daar op matjes op de grond, en deze matjes zijn wij westerlingen matrassen gaan noemen. Een ander Nederlands woord dat uit het nabije oosten stamt is magazijn. Het Arabische woord voor schatkamer is maghaza.

Aju paraplu
De uitdrukking 'aju paraplu' wordt vaak toegeschreven aan de sportjournalist, reclamemaker en televisiepersoonlijkheid Peter Knegjens (1916-1996), die de kreet vaak gebruikte tijdens zijn kortstondige carrière als presentator van Avro’s ‘Wie-kent-kwis’. Niet waar, want Knegjens heeft zelf toegegeven de uitspraak te hebben overgenomen van een toogdame in het casino van Knokke, waar hij stamgast was. Wanneer de croupier riep "rien ne va plus" repliceerde zij steevast met: “Aju paraplu, dat geld is niet meer van u.”

Van lotje getikt
Er bestaan twee verklaringen voor de herkomst van deze uitdrukking, maar met allebei heeft het meisje Lotje niets van doen. Want het gaat in beide gevallen om een lorretje, wat men later lotje is gaan noemen. Een lorretje was in vroeger dagen een soort scheepsmast, wie daar een klap van kreeg kon er flink dwaas van worden. Anderen beweren dat de zegswijze eigenlijk luidde: van lorretje gepikt. Gebeten door een papegaai dus; omdat die vogels in hun imitaties van mensenstemmen nogal eens wat zottigheid uitkramen.

Het ei van Columbus
Het verhaal gaat dat Christoffel Columbus (1451-1506) tijdens een diner te horen kreeg dat ook iemand anders gemakkelijk Amerika had kunnen ontdekken. Columbus gaf geen antwoord, maar daagde zijn disgenoten uit om hun ei rechtop te laten staan. Niemand lukte dat, alle eieren vielen steeds om. Columbus pakte toen zijn ei, maakte één kant plat door het op de tafel te tikken en zette op die manier zijn ei rechtop. Hij liet hiermee zien dat iedereen wel iets kan ontdekken, maar dat het erom gaat wie dat als eerste doet.

De kop van Jut
Hendrik Jut (1851-1878) was een arme sloeber uit Den Haag. Zijn verkering Christina Goedvolk had als meid gewerkt bij een rijke weduwe, samen brachten ze de oude dame om het leven en stalen haar juwelen.
Het paar vluchtte naar het buitenland, kreeg toch heimwee en keerde enkele jaren later terug naar Den Haag. Jut kocht daar een koffiehuis, maar praatte zijn mond voorbij. Zijn aanhouding en veroordeling leidden tot grote volkswoede en om een lynchpartij te voorkomen werd Hendrik overgeplaatst naar de gevangenis in Leeuwarden waar hij twee jaar later stierf. Een kermisexploitant vernoemde zijn nieuwe attractie naar de moordenaar, waarna de kop van jut een gangbare uitdrukking werd.

Piekeren
Piekeren is een woord dat wij danken aan ons koloniale verleden. Een Arabisch woord voor denken is fikir, de moslimgemeenschap in Maleisië nam dit woord over. Het woord waaide over naar Java, maar veel Javanen hebben moeite met het uitspreken van de f en maakten er pikir van. Aangezien de Nederlandse kolonisten in Indië voornamelijk op Java kwamen, werd deze foutieve spreek- en schrijfwijze overgenomen. Piekeren, als aanduiding voor ingespannen nadenken, wordt in ons land gebruikt vanaf ca. 1890.

Brave Hendrik
Schrijver Nicolaas Anslijn publiceerde in 1810 het leesboekje voor jonge kinderen De brave Hendrik, wegens doorslaand succes enkele jaren later gevolgd door De brave Maria. Twee populaire jeugdklassiekers uit de negentiende eeuw, waarbij de titel van eerstgenoemde een uitdrukking werd ter aanduiding van een overdreven gehoorzaam persoon.
Anslijn (1777-1838) speelde overigens een revolutionaire rol in de ontwikkeling van de Nederlandse grammatica. Als eerste publiceerde hij een schoolboek waarin zinnen werden ontleed. Voordat Nederduitsche spraakkunst voor eerstbeginnenden in 1814 verscheen, benoemden taalkundigen slechts losse woorden.

Mayonaise
In 1756 vond een bloedige strijd plaats bij de hoofdstad Mahón van het eiland Menorca, in de Middellandse Zee. De Fransen veroverden Menorca op de Britten. Kort na de schermutselingen heerste er voedselschaarste. De overwinnaars beschikten enige weken slechts over eieren en olijfolie, bij elkaar gevoegd leverde dit een lobbige substantie op die de Fransen toepasselijk sauce mahónaise noemden, wat later verwerd tot mayonaise. Menorca behoorde in het afgelopen millennium achtereenvolgens tot de Moren, Engelsen, Fransen, en opnieuw de Engelsen totdat het in 1802 definitief werd ingelijfd door Spanjaarden.

HEMA
Leo Meyer en Arthur Isaac, directeuren van De Bijenkorf, besloten in 1926 een minder elitaire winkelketen ernaast te openen. Een prijsstunter, al werd dat woord destijds nog niet gebruikt. De eerste vestiging was in de Amsterdamse Kalverstraat. Hierbij hanteerden Meyer en Isaac eenheidsprijzen, alle artikelen kostten 10, 25, 50, 75 cent of één gulden. De naam van de winkels staat voor Hollandse Eenheidsprijzen Maatschappij Amsterdam. Na de Tweede Wereldoorlog stapte men noodgedwongen van die vaste prijsstelling af, maar de HEMA bleef goedkoop en de winkelketen groeide uit tot de grootste franchiseonderneming van ons land.

Abraham (en Sarah)
De gewoonte om tegen iemand die vijftig wordt te zeggen ‘je hebt Abraham gezien’, berust op een curieuze interpretatie van een Bijbeltekst uit Johannes 8.57: De Joden dan zeiden tot Hem ‘Gij hebt nog geen vijftig jaren en hebt Gij Abraham gezien?’ Alsof men bij het bereiken van die leeftijd dus Abraham heeft gezien. In sommige landsstreken bestond de traditie om vijftigjarigen een versierde pop van brood of banket te schenken. Dit gebruik werd pas echt populair toen in 1959 koningin Juliana een abrahampop van uitbundige omvang werd aangeboden. De vrouwelijke variant ‘Sarah’ – echtgenote van de Bijbelse Abraham – dateert uit die periode. Voor die tijd zagen vrouwen ook Abraham.

Tosti
Graaf Tosti runde aan het Comomeer een klein hotelletje. Daarnaast was hij uitvinder. Hij ontwierp onder meer een machine om servetten te vouwen en een marmeladedispenser. Op een dag liet hij per ongeluk zijn kaassandwich vallen in een broodrooster die hij zojuist had uitgevonden, een soort lopende band die boterhammen langs verwarmingselementen voert en die je tot op de dag van vandaag nog aantreft in hotels. De tosti zoals wij die kennen was geboren. Zijn laatste uitvinding werd hem in 1952 fataal. Tosti diende zichzelf een dodelijke stroomstoot toe bij het uittesten van een elektrische badschuimklopper.

Sloom
Abraham Joseph Swalff (1745-1819) was een Amsterdamse marktventer, schoenpoetser en potsenmaker. Hij was een van de laatste Jiddische auteurs uit Nederland en schreef verhalen, kleine komedies en volksgedichten. Tijdens de poerimfeesten publiceerde Swalff een Jiddische krant, waarvan enkele exemplaren in archieven bewaard zijn gebleven. Swalff schreef onder het pseudoniem Sjloume Duikelaar. In de joodse wereld is nog altijd een groot aantal anekdotes over hem in omloop. Sjloume – een variant van de Bijbelse naam Salomo – werd slome. En zo zijn wij aan het bijvoeglijk naamwoord sloom gekomen.

Beurs
Nu de financiële crisis toeslaat, is het aardig te weten dat beurs oorspronkelijk een persoonsnaam was. De koopmansbeurs is in de 16e-eeuw ontstaan in Brugge. Handelaren kwamen bijeen in het huis van de familie Van der Beurse, het familiewapen toonde drie geldbuidels en was boven de poort van het huis aangebracht. De Vlaamse stad groeide uit tot het handelscentrum van Europa, zodat het woord zich verspreidde over de windstreken. Fransen spreken van bourse, Duitsers verhandelen hun aandelen op die Börse.

Hattrick
In veel sporten wordt van een hattrick gesproken wanneer één speler drie maal weet te scoren in dezelfde wedstrijd. In het voetbal wordt ook nog de 'zuivere' hattrick onderscheiden, wanneer die drie goals in dezelfde speelhelft worden gescoord en zonder dat een andere speler tussendoor ook het doel treft.
Het woord hattrick komt oorspronkelijk uit de cricketsport: wanneer in vroeger tijden een bowler met drie opeenvolgende ballen evenzoveel wickets nam, kreeg hij een nieuwe hoed of pet. We moeten het dus letterlijk nemen: een hoedentruc.

Oscar
Officieel heten de belangrijkste Amerikaanse filmprijzen Academy Awards, maar iedereen noemt ze Oscars. Waarom de bronzen beeldjes in art-decostijl zo worden genoemd, daarvoor zijn meerdere verklaringen in omloop.
De actrice Bette Davis claimde dat de sculptuur haar deed denken aan haar eerste echtgenoot, bandleider Harmon Oscar Nelson. Waarschijnlijker is dat rond 1950 de bibliothecaresse van de organisatie die de prijzen toekent, Margaret Herrick, een gelijkenis zag met haar oom Oscar Pierce.

Bonnefooi
In blind vertrouwen, op goed geluk of met een rotsvast geloof in de goede afloop. We ondernemen nogal eens dingen op de bonnefooi. Maar hoe komen we aan die merkwaardige term? Het woord is een verbastering van de Franse woorden à la bonne foi - letterlijk in goed vertrouwen. Dit verklaart ook waarom bonnefooi de tussen-n bespaard is gebleven: het heeft immers niets te maken met een bon of een fooi.

Reine Claude
De kleine sappige groengele pruim - ook wel bekend als wijnpruim - is vernoemd naar de Franse koningin Claude (1499-1524). Zij was als prinses aanvankelijk voorbestemd te huwen met Karel V, maar trouwde onverwacht in 1514 met François de Valois, die een jaar later koning van Frankrijk werd.
Claude was een bijzonder vruchtbare vrouw, het echtpaar kreeg zeven kinderen ondanks het feit dat Claude niet ouder is geworden dan 25 jaar.

Bic
De eerste ballpoints werden in 1888 geproduceerd in Amerika, ze lekten en boden weinig gebruikersgemak. Veertig jaar later ontwikkelde de Hongaar Lazlo Biro de eerste commerciële balpen, waarvoor hij stroperige inkt op oliebasis gebruikte, in tegenstelling tot de gangbare waterige inkt. In 1940 was zijn vinding wereldwijd verkrijgbaar als een 'biro'. De Fransman Marcel Bich verbeterde het idee en fabriceerde tien jaar later de eerste exemplaren die niet morsten en betrouwbaar waren in gebruik. Hij haalde de 'h' uit de merknaam, omdat het te veel leek op bitch, het Engelse woord voor teef.

Tjap Tjoy
Tjap Tjoy is een fonetische weergave van de Chinese woorden voor 'gemengde brokjes'. Het gerecht van verschillende soorten groente en vlees is echter niet in China ontstaan. Het recept wordt toegeschreven aan Chinese gastarbeiders die in de 19e eeuw werkten in restauratiewagons van de transcontinentale spoorbaan in de VS. Een andere bron meldt dat het in die tijd zou zijn uitgevonden door de privé kok van een rondreizende Chinese ambassadeur. Sinds 1880 komt de schotel als chop suey voor op menukaarten in de New-Yorkse wijk Chinatown, daarna over de hele wereld.

Boulevard
Woorden kunnen soms een omweg maken en uiteindelijk terugkeren naar waar ze vandaan kwamen. Boulevard is een mooi voorbeeld. De Fransen leenden in de 17e eeuw het Nederlandse woord bolwerk (destijds geschreven als bolwerc), dat zowel bastion als zeedijk betekende, en benoemden daarmee een tot wandelweg herschapen militair vestingwerk.
Twee eeuwen later kregen wij het inmiddels verfranste boulevard weer terug, in de betekenis die wij thans kennen: een lange, brede weg, meestal aan zee en voorzien van velerlei vertier.

Overtoom
Wie wel eens in Amsterdam komt, kent zeker de belangrijke verkeersader Overtoom.
Maar wat is een overtoom? Het is een soort lift om schepen een hoogteverschil te laten overbruggen, op plaatsen waar het niet mogelijk (of niet rendabel) is om een gewone sluis te bouwen. De boten varen in de overtoom in een bak met water, en die bak wordt met schip en al langs een helling omhoog getakeld.
In ons land zijn de hoogteverschillen doorgaans bescheiden, maar in België, tussen Charleroi en Brussel, bevindt zich een indrukwekkende overtoom die behoorlijk grote schepen meer dan 80 meter omhoog en omlaag brengt.

Buitenissig
Eduard Douwes Dekker (1820-1887), bekend als Multatuli en schrijver van de literatuurklassieker 'Max Havelaar', behoort tot een select rijtje auteurs die nieuwe woorden bedachten, en bovendien hun verzinsels opgenomen zagen worden in de Nederlandse taalschat.
Om aan te duiden dat een zaak of persoon zonderling, vreemd, bizar, of afwijkend was verzon Multatuli het woord buitenissig. Het is een samenstelling van buiten en is. Overigens verscheen het woord pas zeven jaar na de dood van de schrijver voor het eerst in Van Dale.

Hondsdagen
De warmste en ongezondste tijd van het jaar, officieel tussen 19 juli en 18 augustus, wordt aangeduid als de hondsdagen. Ook in figuurlijke zin wordt de uitdrukking gebruikt, bijvoorbeeld om de heetste en roerigste periode tijdens de Franse revolutie te omschrijven.
In de oudheid spraken de Romeinen van de dies caniculares - letterlijk: hondsdagen - omdat in die warme zomerperiode Sirius, de Hondsster, tegelijk met de zon boven de horizon kwam. In de 15e eeuw werd de zegswijze letterlijk in het Nederlands vertaald.

Mercedes
Het automerk is genoemd naar de dochter van Emil Jellinek, Oostenrijks consul-generaal in Zuid-Frankrijk, die aanvankelijk fortuin maakte als handelaar in fietsen. Daarna volgden auto's en Jellinek werd fervent coureur in de bolides. In 1896 stemde hij toe dealer te worden van Daimler, op voorwaarde dat de fabrikant een wagen zou bouwen die 40 km/h kon halen, in plaats van de tot dan gebruikelijke 25 km/h. De fabriek slaagde daarin,
maar de auto moest om juridische redenen worden herdoopt (iemand anders bleek het alleenrecht op Daimler in Frankrijk te bezitten).
Emil Jellineks tienjarige dochter heette Mercedes.

Quiz
De Ierse theaterdirecteur James Daly sloot in 1791, tijdens een rijkelijk met drank overgoten avondje stappen, een weddenschap af. Daly beweerde dat hij binnen één dag de taal kon verrijken met een nieuw woord. Hij schreef 's nachts op de muren van vele gebouwen in Dublin quiz. De volgende ochtend was het woord gesprek van de dag, zonder dat iemand wist wat het betekende.
Daly liet zich mogelijk inspireren door het Latijnse quis? (=wie?) of door het aan dat woord verwante Engelse woord inquisitive, hetgeen 'nieuwsgierig' of 'onderzoekend' betekent.

Lanterfanten
Door de prachtige binnenrijm is de oorsprong van het woord lanterfant niet gemakkelijk te herkennen. Het is een samenstelling van twee Middennederlandse woorden: lant (land) en truwant (vagebond).
Eeuwenlang werd de term nauwelijks gebruikt, mogelijk werd het woord later opnieuw geïmporteerd, uit het Frans, waar truand vandaag de dag nog steeds een aanduiding is voor landloper. Later werd lanterfanten zelfs een werkwoord. Mooie synoniemen bestaan er trouwens ook voor lanterfant: straatslijper, leegloper of baliekluiver.

Ziekenhuisbal
Deze weken is de wereld in de ban van het voetbalspel. We worden dan ook weer overspoeld met jargon, het spel eigen. Veel van die woorden zijn ooit geïntroduceerd door voetballers en beklijfden. Een ziekenhuisbal is een slechte pass, waardoor een medespeler met gevaar voor lijf en leden een duel moet aangaan om balbezit te handhaven. Het woord werd voor het eerst gebruikt door Willem van Hanegem, die ermee wilde aangeven dat je na een dergelijke pass van een teamgenoot grote kans maakte per brancard het veld te moeten verlaten.

Sandwich
John Montagu (1718-1792), de vierde Graaf van Sandwich, was een verwoed kaartspeler. Zozeer dat het hem tegenstond het spel te moeten onderbreken om te eten.
Hij liet daarom zijn boterham bedekken met een andere boterham om zijn handen niet vies te hoeven maken.
Montagu stond overigens bekend als een van de meest immorele mannen van zijn tijd. Naast gokken deed hij aan satansverering, veelwijverij en als hoofd van de Engelse marine was hij corrupt. De totale ontreddering die hierdoor ontstond bij de zeemacht bespoedigde de afloop van de Amerikaanse onafhankelijkheidsoorlog. Een bijdrage aan de geschiedenis die minstens even belangrijk was als de sandwich.

Madurodam
George Maduro was een joodse Antilliaan uit Curaçao, die in de oorlogsjaren studeerde in Leiden. Hij werd door de Duitsers opgepakt en gedeporteerd naar Dachau, waar hij in 1945 overleed. Zijn ouders wilden voor hem een oorlogsmonument oprichten.
Het Antilliaanse echtpaar vond onverwachts steun bij mevrouw Boon-Van der Starp, verbonden aan een sanatorium. Het ziekenhuis was armlastig, en zij bedachten samen het plan om een attractiepark op te zetten, waarvan de opbrengsten ten goede zouden komen aan tbc-patiënten, en dat tevens zou dienen ter nagedachtenis aan George.
Al met al een ongebruikelijk ontstaan van een pretpark.

Paparazzo
Ofwel: een opdringerige persfotograaf. Deze benaming werd geboren in de film La Dolce Vita (1969) van Federico Fellini. De Italiaanse acteur Marcello Mastroianni vertolkt daarin de rol van roddeljournalist Marcello Rubini, die zijn weg zoekt in de decadente hogere kringen van Rome. Hij raakt hopeloos verstrikt in zijn bizarre belevenissen en de leugens die hij verzint om de krantenkolommen te vullen. Op gegeven moment wordt de reporter bijgestaan door een hondsbrutale fotograaf van het boulevardblad: Signor Paparazzo.

Antwerpen
Volgens een oude legende bewaakte de reus Druoon Antigoon de rivier De Schelde.
Dat deed hij niet zachtzinnig, schippers die aan de monding voorbij voeren zonder tol te betalen werd de hand afgehakt. Totdat de Romeinse soldaat Silvius Brabo het opnam tegen de wrede gigant. De legionair overwon de reus, hakte hem op zijn beurt de hand af en wierp het lichaamsdeel in de rivier. Antwerpen staat eigenlijk voor handwerpen.
Op de markt van de stad staat een beeld van Brabo.
Een andere lezing wil dat in de Romeinse tijd de nederzetting An Duo Ripae werd genoemd, wat betekent 'aan de twee oevers'.

Saxofoon
Antoine Joseph Adolphe Sax (1814 - 1894) was een Waalse bouwer van muziek-instrumenten. Al op 15-jarige leeftijd had hij succes met zelfgebouwde fluiten en klarinetten. Na zijn studie legde hij zich toe op het verbeteren van bestaande modellen en het ontwerpen van nieuwe blaasinstrumenten. Zijn vindingen worden nog steeds veel gebruikt, zo worden bijna alle bugels gebouwd volgens de aanwijzingen van Sax.
Hij verhuisde naar Parijs en werd gesteund door componist Hector Berlioz, die werken schreef voor zijn nieuwe instrumenten. Maar hij maakte zich onsterfelijk met de uitvinding van de naar hem vernoemde saxofoon.

Rijke stinkerd
Het is een verschijnsel van alle tijden: rijke of invloedrijke mensen kunnen rekenen op een praalgraf wanneer zij komen te overlijden. Ook na hun dood wensen zij status of macht te tonen. In vroeger dagen werden arme mensen begraven op het kerkhof, de rijken daarentegen kregen een laatste rustplek binnen de kerk. Dit laatste gaf aanzienlijke geurproblemen, een ontbindend menselijk lichaam - weliswaar begraven - maar toch in een afgesloten ruimte. Daar ligt weer een rijke stinkerd, zeiden de kerkgangers dan.

Ratjetoe
Ratjetoe betekent mengelmoes, rommeltje of zootje. Het woord is een klankverbastering van het Franse ratatouille, een groentegerecht. Aanvankelijk bekend als soldatenkost - gemaakt van restjes - werd de schotel in de loop der eeuwen in brede kring populair. U bestelt het tegenwoordig zelfs in chique restaurants en u kunt er van alles in aantreffen: tomaten, aubergine, olijven, knoflook en komkommer, maar een andere chef gebruikt misschien courgette, uien, paprika, tuinbonen of een handje gesneden champignons.
Een ratjetoe dus.

Van de gekke
De indiaan Klukkluk was een populair personage in de tv-serie Pipo de Clown, die werd uitgezonden tussen 1958 en 1980. Klukkluk, vertolkt door acteur Herbert Joeks met pruik en verentooi, sprak met verwrongen grammatica en veel kinderen dachten dat indianen daadwerkelijk zo praatten. Op zoek naar rookgerei zei hij 'mij zoeken vredespijp', of om zijn verbazing kracht bij te zetten: 'dat is toch van de gekke'. Deze laatste zegswijze beklijfde en wordt vandaag de dag nog steeds gebezigd, vooral door politici en andere beleidmakers.

Winkel van Sinkel
In een winkel van Sinkel vinden wij een gevarieerd assortiment, een allegaartje zo u wilt. De naamgever heeft echt bestaan, de Duitser Anton Sinkel opende in 1822 in Amsterdam een winkel in wol, katoen en zijde. De zaak groeide uit tot het eerste warenhuis van de stad, almachtig in de confectiebranche en er konden wel vijftig mensen tegelijk worden bediend. Sinkel introduceerde in ons land de winkeletalage, verspreidde reclamedrukwerk en hanteerde vaste prijzen: afdingen was er niet bij. De winkel van Sinkel bestond negentig jaar en sloot in 1912 definitief de deuren.

In de aap gelogeerd
We gebruiken deze uitdrukking als we, meestal onverwacht, in een lastig parket of benarde positie belanden. Is de aap dan een slecht hotel?
Nee. Deze aap komt uit de scheepvaart. De aap is een niet al te groot, vrijwel vierkant zeil, dat bij matige wind kan worden bijgezet boven de andere zeilen. Als er niet genoeg beddengoed aan boord is, moeten onaangekondigde gasten genoegen nemen met dit doek. Zij slapen minder comfortabel en zijn in de aap gelogeerd.

Fiasco
Deze aanduiding voor mislukking kwam tot ons via de 18e-eeuwse Parijse theaterwereld. Veel Italiaanse acteurs en operazangers vonden daar emplooi. Zij stonden bekend om hun royale inname van spiritualiën, soms al voor aanvang van de voorstelling, met niet zo fraaie gevolgen. Fiasco betekent in het Italiaans fles.
Mogelijk is dit toneeljargon nog een eeuw ouder. De harlekijn Domenico Buancolelli uit Bologna improviseerde in 1681 een monoloog over een fles die hij in zijn hand hield. Het sloeg niet aan. Domenico gooide woedend de fles weg en gaf het glaswerk de schuld van zijn falen. Sindsdien, als een acteur zijn publiek niet kon boeien, zou men zeggen: 'Het is de fles van de harlekijn'.

Muzak
De Amerikaan George Squier patenteerde in 1922 een techniek om geluid door te geven via elektriciteitsleidingen, toen hij ontdekte dat muziek het productie-tempo in fabrieken verhoogde. Radio stond nog in de kinderschoenen en veel industriëlen installeerden het systeem. Naar analogie van Kodak bedacht Squier de merknaam Muzak. Later werd de term soortnaam voor instrumentale achtergrondmuziek - ook in winkels, restaurants en liften -, meestal bekende deuntjes ontdaan van dynamiek of opvallende wendingen. Dit nadat wetenschappers de invloed van verschillende soorten muziek op het arbeidsproces hadden onderzocht.

Valentijnsdag
Op 14 februari werd in het oude Rome een vruchtbaarheidsfeest gegeven in de grotten waar Romulus en Remus waren opgevoed door de wolven. Huwbare jongens en meisjes werden samengebracht door een soort loting. Een andere legende wil dat Valentijn een Romeinse priester was die heimelijk soldaten trouwde, in een tijd dat legionairs dat niet mochten. De traditie van Valentijnsdag stamt dus vermoedelijk uit de oudheid, al weet niemand de exacte herkomst.

Boterbriefje
Getrouwd zijn zonder boterbriefje: in concubinaat leven. Een boterbrief is een officieel stuk papier, een belastingbiljet of rekening, in de verkleinvorm betekent het ook trouwakte. Aan het begin van de vorige eeuw kwam het woord in zwang. Degene die boterbrief introduceerde moet een passie hebben gehad voor klassieke talen, want het is de letterlijke vertaling van het Latijnse literae butyricae, een vergunning om in de vastentijd zuivelproducten te eten.

Hoteldebotel
Door het dolle heen, stapelgek, smoorverliefd. Hoteldebotel rolt lekker van de tong en de klank geeft aardig het bijbehorende gevoel weer. Het woord wordt gebruikt sinds ongeveer 1950. Hoteldebotel is echter geen klankwoord, maar een verbastering van het Jiddische overlewotel, dat op zijn beurt afgeleid is van het Hebreeuwse abhar u-bhatel dat voorkomt in een Talmoedisch traktaat en 'heengegaan en verdwenen' betekent.
Ergens helemaal weg van zijn, dus.

Quarantaine
Het isoleren van patiënten met besmettelijke aandoeningen vindt voornamelijk plaats in ziekenhuizen maar het woord quarantaine is afkomstig uit de scheepvaart. In vroeger dagen mocht er niemand een schip op of af, als er gevaarlijke ziekten aan boord waren geconstateerd. Er werd een gele vlag gehesen om dit kenbaar te maken. De maatregel gold voor veertig dagen. Quarante is het Franse woord voor veertig.

Boycot
Charles Cunningham Boycott (1832-1897) werd door Ierse edelmannen aangesteld om pachtsommen op te halen bij de arme boeren in de County of Mayo. De landbouwers hielden zich echter van de domme en deden alsof zij de rentmeester niet kenden. Dit bemoeilijkte uiteraard zijn werk.
Boycott werd als eerste geboycot, in dezelfde betekenis die het woord vandaag de dag nog steeds heeft.

Onderkast en bovenkast
Als een woord in onderkast is geschreven betekent dit dat er kleine letters worden gebruikt, bovenkast staat voor kapitalen. Deze termen stammen uit de tijd dat drukwerk werd gezet met loden letters in houten mallen. Typografie van boeken en kranten werd ambachtelijk, letter voor letter, vervaardigd.
Zetters bewaarden de voorraad letters in twee kasten. Boven werden de hoofdletters bewaard, in de onderkast de kleine letters. Overigens zaten in de bovenkast ook de cijfers.

Vee
Ons woord vee is een rechtstreekse afleiding van het Engelse fee, hetgeen bezit of geld betekent. In vroeger tijden, toen er nog geen geld bestond en ruilhandel gangbaar was, bestond vermogen vaak uit levende have.
Vandaag de dag wordt rijkdom overigens nog steeds uitgedrukt door de grootte van de veestapel. Zo kreeg een Nederlands Olympisch bestuurder enkele jaren geleden in Kenya maar liefst veertig koeien aangeboden, in ruil voor een vrouwelijk lid van de Olympische delegatie.

Croissant
Vanwege de benaming zou je denken dat het geliefde croissantje een Franse vinding is, maar het broodje is van Oostenrijkse origine. Croissant betekent letterlijk 'wassende of halve maan', naar de vorm van de versnapering, maar de Fransen vertaalden eenvoudigweg het Duitse woord Hörnschen, wat hetzelfde betekent.
Die naam werd gegeven aan halvemaanvormige broodjes die in Wenen populair werden na de belegering van de stad door de Turken in 1689. De halve maan werd gevoerd op Turkse vlaggen en vaandels.

Leeuwendeel
Het woord voert terug op de fabel van Aesopus, waarin de leeuw dankzij zijn kracht de sterkte van alle andere dieren overneemt. In de biologie echter staat het woord voor een verfijning van deze definitie. De mannetjesleeuw verscheurt de prooi en eet als eerste de organen en ingewanden op, daar zitten de meest voedzame stoffen en vitamines in.
Het vlees laat hij aan de wijfjes en welpen. Zelf neemt vader dus het leeuwendeel.

Balen
Nederlandse dienstplichtigen verveelden zich te pletter in de jaren vijftig van de vorige eeuw. De oorlog was koud, Nato en Warschaupact hadden zich ingegraven en waren paraat maar er gebeurde zelden wat in de kazernes.
De rekruten hadden er tabak van en om deze uitdrukking kracht bij te zetten riepen ze er balen tabak van te hebben. Uiteindelijk bleef daarvan alleen balen over. Zoveel mensen namen dit woordgebruik over dat balen zelfs een erkend werkwoord werd.

Cordon bleu
Cordon bleu betekent letterlijk 'blauw lint', een onderscheiding die Frankrijk sinds de zeventiende eeuw toekent aan mensen die uitblinken in hun vak. Sinds 1880 wordt de decoratie vooral verstrekt aan culinaire cracks.
Het gelijknamige gerecht, gepaneerd kalfvlees gevuld met ham en kaas, komt echter uit Zwitserland en veroverde rond 1970 de wereld, tegelijkertijd met de kaasfondue.
Pas recentelijk verscheen het recept voor het eerst in een Frans kookboek, maar in Franse woordenboeken komt cordon bleu nog steeds niet voor in de betekenis zoals wij die kennen.

Shampoo
Het woord shampoo is vanuit het Engels ook in ons land gangbaar geworden. In de periode 1935-1950 nam deze aanduiding voor haarwasmiddel een grote vlucht in het Nederlands. De Engelsen leenden het woord op hun beurt uit het Hindi.
In India kunt u een campo krijgen, een traditionele lichaamsmassage waarbij u eerst wordt overgoten met warm water waarna uw gehele lijf wordt ingesmeerd met geurige plantenextracten. Wellicht beperkten preutse Britse kolonisten dit genot tot hun hoofdhuid?

Blauwtje lopen
Soms moeten zegswijzen letterlijk worden opgevat. Een 'blauwtje lopen' is daar een mooi voorbeeld van. Huwbare jonge vrouwen uit betere kringen waren in het verleden tamelijk direct in het uiten van hun gevoelens. Kregen zij een huwelijksaanzoek van een kandidaat die zij niet geschikt achtten, kon de man rekenen op een welgemikte trap tegen het scheenbeen. Had een adellijke jongeman een diepblauwe scheen, kon men ervan uitgaan dat hij was afgewezen door de vrouw die hij begeerde. Hij had een blauwtje gelopen.

Jacquet
Een herenjas met afgeronde voorpanden die lang uitlopen naar achteren, en aan de voorzijde gesloten met slechts één knoop, noemen we jacquet. Het woord stamt uit het Frans en is rechtstreeks afgeleid van de persoonsnaam Jacques. In de 16e eeuw werden lakeien ook wel jacques genoemd, zij droegen dit soort jassen.
Het jacquet is de meest formele dracht voor plechtigheden overdag. De etiquette staat toe hierbij slobkousen te dragen en schrijft voor dat het kledingsstuk nimmer wordt gedragen na zonsondergang.

Citroën DS
Vijftig jaar geleden introduceerde de Franse autofabrikant Citroën het model DS, ook bekend als de 'snoek'. Het was destijds een revolutionaire auto, voorzien van de nieuwste technische snufjes. De vering is bijvoorbeeld zo uitgekiend dat de wagen na een klapband bij 140 km./h. stabiel blijft en de koplampen draaien mee in de bochten. Om van de verrukkelijke vormgeving en het spaakloze stuur nog maar te zwijgen.
Maar waarvoor staat DS? Is het wellicht een afkorting? Nee, DS wordt door een Fransman uitgesproken als Déesse, ofwel godin.

Cantharel
Lekkerbekken spitsen elke herfst weer hun oren bij het horen van het woord cantharel. De kruidige paddestoel is een ware delicatesse. Cantharel is een verkorting van de wetenschappelijke naam van de delicieuze zwam: cantharellus. In het Latijn betekent cantharella kleine beker, de paddestoel lijkt daar qua vorm op. Vroeger heette de lekkernij peperling, refererend aan de pittige smaak, maar dit woord raakte in onbruik. Bestelt u in Duitsland echter gerust Pfifferlinge.

Pakkie an
Menigeen denkt dat de uitdrukking 'het is niet mijn pakkie an' iets te maken heeft met een kostuum dat niet past, laat dit karwei maar over aan iemand die het geschikte uniform draagt. De zegswijze heeft echter een heel andere oorsprong en de schrijfwijze is door de jaren heen verbasterd. Indië-gangers namen in de koloniale tijd het Maleisische woord pakkian, dat 'zaakje' betekent, mee naar Nederland en zeiden dan: het is niet mijn pakkian, het is niet mijn zaakje.

Door de beugel
Kan iets wel of niet door de beugel? Wij danken deze uitdrukking aan de hondenbelasting. In vroeger dagen betaalden eigenaren van kleine honden daarvoor geen belasting, maar wie een groot exemplaar bezat wél. Om te bepalen of een hond groot of klein was gebruikte de fiscus een metalen beugel. Kon het mormel daar doorheen lopen, dan kon hij door de beugel. Als de hond niet door de beugel kon volgde onherroepelijk een belastingaanslag.

Vaccinatie
De Schotse arts Edward Jenner (1749-1823) kwam op het idee om mensen immuun te maken voor een bepaalde ziekte, juist door ziektekiemen toe te dienen. Dit is het principe van inenten, het lichaam maakt dan zelf antistoffen aan. Jenner haalde pus uit de pokkenbuil van een zieke koe en spoot het vocht in bij een jong boerenmeisje. Het meisje voelde zich een dagje beroerd, maar kreeg uiteindelijk geen pokken, terwijl er een epidemie heerste. Vacca is het Latijnse woord voor koe en daarom heet Jenners methode vaccinatie.

Om de haverklap
Je zou denken dat de uitdrukking 'om de haverklap' iets te maken heeft met paarden.
We worden gefopt, want de haverklap heeft een heel andere oorsprong, maar kreeg in de loop der eeuwen de huidige fonetische spelling. 'Avé' is een andere naam voor het angelusklokje dat in katholieke kerken klinkt voorafgaand aan de mis en 'klappen' komt van 'kleppen', de klokken luiden. Ooit, ergens in Nederland, heeft een enthousiaste pastoor blijkbaar de plaatselijke bevolking aanleiding gegeven tot de verzuchting 'het gebeurt om de avéklep'.

Stuivertje wisselen
Ondanks afwezigheid van spelcomputers, sms en schuimparty's vermaakten onze grootouders zich prima tijdens hun jeugd. Geliefd was een spel waarbij kinderen elk bij een boom stonden, op één na, die een van de anderen moest vragen een stuiver te wisselen voor vijf centen. Intussen moesten de overigen van boom wisselen, maar de vrager probeerde hen te snel af te zijn en een lege boom te bezetten. Wie zonder boom overbleef moest vervolgens de vraag doen. Stuivertje wisselen betekent nog steeds elkaars plaats of functie innemen.

Sint-juttemis
Het is een spreekwoordelijke manier om 'nooit' te zeggen en daarom denkt u misschien dat sint-juttemis niet bestaat, maar deze dag bestaat wel degelijk. Jutte is een koosnaam voor Judith en de naamdag van de Heilige Judith valt op 17 augustus. De zegswijze luidde vroeger: "Als met sint-juttemis de kalveren op het ijs dansen". Maar in augustus ligt er geen ijs en kalveren dansen niet. Vandaar dat de uitdrukking, tegenwoordig in afgeslankte vorm, wordt gebruikt om aan te geven dat iets nimmer zal geschieden.

Marten Toonder (1912-2005)
Niemand heeft de afgelopen eeuw zoveel nieuwe woorden, zegswijzen en personen in het Nederlands geïntroduceerd als literair striptekenaar Marten Toonder. Een heer van stand, verzin een list, kommer en kwel, Joris Goedbloed, Wammes Waggel, heer Bommel, minkukel, bovenbazen, met uw welnemen, als ik zo vrij mag zijn, parbleu, een eenvoudige doch voedzame maaltijd, geld speelt geen rol, zielknijper, denkraam en denktank zijn slechts enkele voorbeelden.
Niemand? Misschien Van Kooten en De Bie, maar die zijn met z'n tweeën.

Föhn
Als in Zwitserland een warme, droge wind vanuit het zuiden door de Alpendalen waait, noemt men dit meteorologisch verschijnsel een Föhn. Het Duitse bedrijf AEG deponeerde daarom het woord (iets anders gespeld: Foen) in 1899 als merknaam, toen het de eerste elektrische haardroger presenteerde. Deze eerste exemplaren waren groot, zwaar en onpraktisch. In de tweede helft van de vorige eeuw werden de apparaten handzamer en ze kregen grote populariteit. Tegenwoordig is er vrijwel geen huishouden meer zonder föhn. We schrijven dit met een kleine letter, want de merknaam raakte ingeburgerd als soortnaam.

Volgens Bartjens
Willem Bartjens (1569-1638) was schoolmeester, eerst in Amsterdam en later te Zwolle. Hij publiceerde in 1604 het boek Cijfferinge, dat gold als het standaard rekenboek op Nederlandse scholen en tot halverwege de negentiende eeuw vele malen werd herzien en herdrukt. De onderwijzer leeft voort in de uitdrukking 'volgens Bartje(n)s', die we gebruiken om aan te geven dat een gebeurtenis plaatsvindt volgens de te verwachten logica. Ofwel, de berekening is zo nauwkeurig mogelijk.

Etappe
Dankzij de wielersport - de Tour de France in het bijzonder - is een aantal Franse woorden gemeengoed geworden in de Nederlandse taal. Eén daarvan is etappe. Het is van oorsprong een militaire term en betekende in het Frans 'proviandplaats voor het leger'. Vanaf de negentiende eeuw werd etappe gebruikt als aanduiding van de afstand tussen twee rustplaatsen voor de troepen. Het wielrennen heeft ervoor gezorgd dat het woord een meer algemene betekenis kreeg.

Do re mi
Wij danken de benaming van muzieknoten aan de Italiaanse componist Guido van Arezzo (991-1050). Hij gebruikte de eerste lettergreep van elke regel van een hymne gewijd aan de heilige Johannes: Ut quaent laxis resonare fibris, mira gestorum famuli tuorum, solve polluti labii reatum, Sancte Ioannis. ('Opdat uw dienaren het wonderbaarlijke van uw daden ontspannen kunnen verklanken, ontsla, Heilige Johannes, de schuld van hun bezoedelde lippen.') De si werd overigens pas later toegevoegd, toen men overstapte van de zes- naar de zeventonige toonladder. In de zeventiende eeuw werd ut vervangen door het beter zingbare do, afgeleid van Dominum.

Bril
De eerste brillen werden rond het jaar 1300 na Chr. vervaardigd in Noord-Italië en werden genoemd naar het materiaal waarvan de lenzen waren gemaakt. Beril is een doorschijnende witte tot zeegroene halfedelsteen die zich gemakkelijk laat polijsten. Omdat de klemtoon in beril op de tweede lettergreep valt, verbasterde het woord al snel tot bril. Overigens gebruikte men vroeger in het Nederlands de meervoudsvorm brillen (zoals nog steeds in het Engelse spectacles of het Franse lunettes), omdat een bril meestal twee glazen heeft.

In het ootje
Het is niet zo aardig om een loopje met iemand te nemen. Het gebeurt echter vaak en men spreekt wel van 'iemand in het ootje nemen'. Deze uitdrukking vindt zijn oorsprong op het schoolplein. Als een groep kinderen een eenling wil plagen of uitlachen, gaan de pestkoppen in een kringetje om het slachtoffer staan. Deze kring heeft de vorm van de letter o, de prooi wordt dus 'in het ootje genomen'.

De dood of de gladiolen
De uitdrukking 'de dood of de gladiolen' ('alles of niets') werd voor het eerst gebruikt door wielrenner Gerrie Knetemann (1951-2004). Andere taalvondsten zoals 'verstand op nul, blik op oneindig' en 'doorkachelen' worden ook aan de Amsterdammer toegeschreven. Hij was een van Nederlands succesvolste coureurs. Zijn grootste triomf was de wereldtitel in 1979 en hij doorbrak als eerste de magische grens van 50 km./uur tijdens een tijdrit. Na zijn actieve wielercarrière werd Knetemann bondscoach en in zakelijk opzicht slaagde hij met een keten van drukbezochte pannenkoekenrestaurants.

Cocktail
Het woord cocktail is afgeleid van de Indiaanse prinses Koktel. Tijdens de oorlog die Mexicaanse Indianen in de negentiende eeuw voerden met de Amerikanen over de onafhankelijkheid van Texas, onderhandelden de leiders van beide legers regelmatig.
Dit gebeurde op het paleis van de Mexicaanse koning. De dochter van de koning had de reputatie dat zij met geheime ingrediënten heerlijke drankjes klaarmaakte, waarna het overleg doorgaans vlotter verliep. Haar naam, Koktel, werd later door de Amerikanen verbasterd tot cocktail.